Megger: Hayek i papieże – kto od kogo „ściągał”? 

Rerum Novarum (1891) 

Konstytucja wolności (1960) 

własność prywatna leży u podstaw życia i rozwoju społecznego 

„pierwszą podstawą, na której oprzeć należy dobrobyt ludu, jest [zasada] nietykalności własności osobistej” (s. 12). 

„własność prywatna jest prawowita i nietykalna” (s. 35). 

„cały system odrębnych przedsiębiorstw, oferujących zarówno pracownikom, jak i konsumentom wystarczającą liczbę alternatyw, by pozbawić każdą organizację możliwości użycia władzy przymuszania, zakłada prywatną własność oraz indywidualne decydowanie o wykorzystaniu zasobów. [...] mechanizm rynkowy jest najbardziej efektywną metodą zapewniania tych usług, które mogą zostać wycenione” (s. 108–109). 

idee socjalistyczne i egalitarne są zakorzenione w zawiści lub zazdrości 

„socjaliści, wykorzystując zazdrość biednych ludzi wobec bogatych, dążą do zniesienia własności prywatnej” (tłum. własne)[1]. 

„większość ściśle egalitarnych żądań opiera się na niczym innym niż zazdrości” (s. 82). 

równość dochodowo-majątkowa jest błędnym ideałem 

„niepodobna, aby w społeczeństwie ludzkim wszyscy byli równi, aby najniżsi zrównali się we wszystkim z najwyższymi [...] życie społeczne bowiem potrzebuje różnorodnego uzdolnienia do pracy i czynności różnorakich, a do podjęcia tych czynności skłania ludzi przeważnie nierówność majątkowa.” (s. 14). 

„Z faktu, że ludzie bardzo się od siebie różnią, wynika, iż jeśli będziemy traktować ich równo, rezultatem musi być nierówność ich rzeczywistej sytuacji, oraz że jedynym sposobem umieszczenia ich w równej sytuacji byłoby traktowanie ich nierówno. Równość wobec prawa i równość materialna są zatem nie tylko różne, lecz pozostają ze sobą w konflikcie; możemy osiągnąć albo jedną, albo drugą, lecz nie obie jednocześnie.” (s. 76–77). 

nierówności nie uzasadniają redystrybucji bogactwa – co najwyżej konieczność podtrzymania czyjegoś życia 

„gdy uczyniono zadość potrzebie i przyzwoitości, tam obowiązek się zjawia obdarowania ubogich z tego, co pozostało [...] Wyjąwszy jednak przypadek, gdy wesprzeć potrzeba zostającego w ostatniej potrzebie, nie jest obowiązek ten obowiązkiem sprawiedliwości, lecz tylko miłości, do którego spełnienia w drodze prawnej nikogo przymuszać nie można” (s. 19). 

„chociaż wolno jest dążyć do lepszego bytu, o ile nie sprzeciwia się temu sprawiedliwość, to ta sama sprawiedliwość zabrania i wzgląd na dobro powszechne nie dopuszcza uszczuplenia obcej własności lub napadania na cudze majątki pod pozorem przeprowadzenia niedorzecznej równości!” (s. 29). 

„Trudno zaprzeczyć, że wraz ze wzrostem naszego bogactwa owo minimalne utrzymanie, które wspólnota zawsze zapewniała osobom niezdolnym do samodzielnego zadbania o siebie i które może być zapewniane poza rynkiem, będzie stopniowo wzrastać, oraz że rząd może – w sposób użyteczny i nieszkodliwy – wspierać takie działania, a nawet odgrywać w nich rolę przewodnią.” (s. 225). 

Hayek sugeruje też, że zadaniem państwa może być „zabezpieczenie przed dotkliwym niedostatkiem materialnym, gwarancja zapewnienia każdemu określonego minimum środków utrzymania” (s. 226). 

wolność i odpowiedzialność osobista mają pierwszeństwo wobec działań państwa; 

„Nie ma też przyczyny, aby żądać ogólnej opieki państwa. Człowiek bowiem starszym jest od państwa i posiadał prawo do zachowania swego życia cielesnego, zanim jeszcze istniało państwo” (s. 9). 

 „nie powinno państwo pochłaniać i słusznej samodzielności pozbawiać ani jednostki, ani rodziny. Sprawiedliwe jest, aby jedno i drugie miało swobodę działania dopóty, dopóki to dzieje się bez niczyjej szkody” (s. 27). 

„Odpowiedzialność, aby była skuteczna, musi być odpowiedzialnością indywidualną. W wolnym społeczeństwie nie może istnieć żadna zbiorowa odpowiedzialność członków grupy jako takiej, chyba że w ramach wspólnego działania wszyscy uczynili siebie odpowiedzialnymi indywidualnie i oddzielnie. [...] Tak jak własność należąca do wszystkich nie jest w konsekwencji niczyją własnością, tak odpowiedzialność wszystkich staje się odpowiedzialnością niczyją” (s. 73). 

zakładanie stowarzyszeń, takich jak związki zawodowe, jest zasadne, ale nie mają one prawa naruszać zawieranych z pracodawcami umów ani niszczyć ich mienia; 

„prawo natury pozwala człowiekowi tworzyć stowarzyszenia, a państwo ustanowione jest dla ochrony prawa natury” (s. 38). 

„jeśli się zdarza, iż zmowa robotników opuszczających lub zawieszających pracę ugodzoną zagraża spokojowi publicznemu [...] należy użyć koniecznie, w pewnych granicach, siły zniewalającej i powagi ustaw” (s. 28–29). 

„prawny zakaz działalności związków zawodowych nie byłby jednak uzasadniony [...] są one niewątpliwie zdolne do świadczenia usług, które są nie tylko bez zarzutu, lecz wręcz zdecydowanie użyteczne” (s. 240). 

 „Podstawowym wymogiem jest zagwarantowanie rzeczywistej wolności zrzeszania się oraz uznanie przymusu za jednakowo niedopuszczalny niezależnie od tego, czy jest stosowany na rzecz organizacji czy przeciw niej, przez pracodawcę czy przez pracowników. Należy rygorystycznie przestrzegać zasady, że cel nie uświęca środków oraz że cele związków zawodowych nie uzasadniają wyłączenia ich spod ogólnych norm prawa. W praktyce oznacza to dziś przede wszystkim, że wszelkie pikietowanie prowadzone przez większe grupy osób powinno być zakazane, ponieważ jest ono nie tylko główną i regularną przyczyną przemocy, lecz nawet w swoich najbardziej pokojowych formach stanowi środek przymusu. Ponadto związkom zawodowym nie powinno się pozwalać na wykluczanie osób niezrzeszonych z jakiegokolwiek zatrudnienia” (s. 242). 

nadmierne podatki zniechęcają do pracy i hamują rozwój gospodarczy 

„Ludzie bowiem z większą ochotą i usilnością biorą się do pracy, gdy widzą, że pracują na własnym zagonie, a nawet sercem lgną i przywiązują się do roli, własnymi uprawianej rękoma, bo wyczekują od niej nie tylko zaspokojenia głodu, lecz także względnej zamożności dla siebie i dla swoich. Któż zaś nie przyzna, że ta ochoczość ducha znacznie podniesie urodzajność ziemi i bogactwo społeczne? [...] 

Te korzyści jednak uzyskać można pod tym warunkiem jedynie, że majątku prywatnego nie obciąży się nad siły wygórowanymi podatkami i daninami. [...] Państwo działa przeto wbrew sprawiedliwości i ludzkości, jeżeli tytułem podatków z dóbr prywatnych więcej zabiera niż to słuszne” (s. 35–36). 

„Znaczna część indywidualnego tworzenia nowego kapitału, ponieważ jest równoważona stratami kapitałowymi ponoszonymi przez innych, powinna być realistycznie postrzegana jako element ciągłego procesu redystrybucji kapitału pomiędzy przedsiębiorcami. Opodatkowanie takich zysków według stawek mniej lub bardziej konfiskacyjnych stanowi w istocie poważny podatek nakładany na ten obrót kapitałem, który jest częścią siły napędowej rozwijającego się społeczeństwa” (s. 278). 

państwo ma się troszczyć o dobro wspólne wtedy, gdy nie jest to możliwe prywatnymi środkami, ale działania powinny być podejmowane na możliwie niskim szczeblu hierarchii organizacyjnej (zalążek późniejszej zasady subsydiarności) 

„obowiązkiem panujących jest czuwanie nad ogółem i jego częściami: nad ogółem, ponieważ wedle porządku natury opieka nad nim należy do władzy naczelnej tak dalece, iż dobro pospolite [czyli wspólne – przyp. DM] jest nie tylko prawem najwyższym, lecz jest nadto całą przyczyną i celem władzy [...] Jeżeli więc czy to interesy ogółu, czy stosunki poszczególnych stanów zostaną naruszone lub tylko zagrożone, a nie podobna temu zaradzić w inny sposób, wówczas wkroczenie władzy publicznej jest niezbędne” (s. 27–28). 

„W tych jednak i podobnych im sprawach, gdy np. przyjdzie oznaczyć czas, przez który trwać ma robota w rozmaitych zawodach, lub obmyśleć środki ochronne dla zdrowia, we fabrykach osobliwie – państwowa władza łatwo mogłaby postąpić niestosownie, zwłaszcza że różnorodne są okoliczności przedmiotu, czasów i miejsc; bezpieczniej zatem będzie odstąpić te rzeczy do zbadania i załatwienia osobnym izbom, czyli radom, o których niżej, lub inną obrać drogę, którą by doszli robotnicy do praw swoich, za poparciem państwa, gdyby się tego okazała potrzeba” (s. 34). 

„Istnieją różnego rodzaju udogodnienia publiczne, których zapewnianie wspólnym wysiłkiem może leżeć w interesie wszystkich członków wspólnoty, takie jak parki i muzea, teatry oraz obiekty sportowe – choć istnieją istotne powody, by były one zapewniane raczej przez władze lokalne niż centralne” (s. 226). 

„Istnieją istotne powody, dla których działania władz lokalnych zazwyczaj stanowią drugie najlepsze rozwiązanie tam, gdzie nie można polegać na prywatnej inicjatywie w zakresie świadczenia określonych usług i gdzie pewna forma działania zbiorowego staje się zatem konieczna; posiadają one bowiem wiele zalet prywatnej przedsiębiorczości, a jednocześnie mniej zagrożeń związanych z przymusowym działaniem państwa. Konkurencja między władzami lokalnymi lub między większymi jednostkami w obrębie obszaru, na którym istnieje swoboda przemieszczania się, w znacznym stopniu zapewnia możliwość eksperymentowania z alternatywnymi metodami, co pozwala zachować większość korzyści płynących z nieskrępowanego wzrostu” (s. 229–230).