Trwające aż dwa dni II Forum Młodych Austriaków, odbywające się na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego w dniach 16 i 17 maja, to wyjątkowa konferencja naukowa poświęcona prezentacji osiągnięć naukowych młodych pasjonatów szkoły austriackiej i libertarianizmu. Prelekcje nie ograniczają się jednak tylko do wąsko rozumianej ekonomii — prace swoje prezentowali bowiem także adepci prawa, filozofii i politologii. Bowiem, tylko w tak multidyscyplinarnym fermencie intelektualnym, powstać mogą za wiele lat poważne prace naukowe.
Forum otworzył prof. Mateusz Machaj, Fundator Instytutu Misesa. Skierował on parę słów do uczestników i życzył dobrych wystąpień. Jak wskazał, w dobie internetu konferencje tracą na znaczeniu, co wpływa też na przedstawianie referatów. Internet nie jest jednak w stanie podrobić bezpośrednich kontaktów rozmów, a nawet konstruktywnych kłótni uczestników, dziejących się także po części oficjalnej. Dlatego właśnie — bardziej niż kiedyś — konferencje odbywające się z bezpośrednim, fizycznym udziałem uczestników, są wartościowe.
Pierwszym referatem przedstawionym w trakcie Forum był referat Bartosza Małka pt. „Nieoczywiste problemy związane ze stosowaniem zasady ceteris paribus w ekonomii”. Jak wskazał prelegent, celem referatu jest raczej na wskazanie ogólnego kierunku badawczego i należy jego referat rozumieć jako przyczynek do dalszych badań. Jak wskazywał Małek, „ceteris paribus” jako zasada stanowi jeden z fundamentów pewności, niezmienności i uniwersalności twierdzeń teoretycznych, stanowiących podstawę do tworzenia modeli wyjaśniających zjawiska ekonomcizne. Rozumiana jest bardzo szeroko - zarówno jako „wszystko inne niezmienione”, jak i „wszystko inne nieobecne” czy „przy warunkach normalnych”. Zasada ta pełni bardzo ważną rolę - pozwala na wyostrzenie zależności teoretycznych„wyciszenie” szumów wynikających z innych zjawisk społecznych. Istnieją jednak też potencjalne problemy z tą zasadą - dla przykładu jest on całościowo nierealistyczny (bo zawiera przesłankę o stałości wszystkich innych czynników), co tworzy problemy związane z stosowalnością modelu do świata rzeczywistego.
Drugi referat przedstawiony został przez Kacpra Czerwonkę i dotyczył rozważań nad nadwyżką producenta i konsumenta z perspektywy austriackiej a nowoczesnych strategii marketingowych. Jak wskazywał prelegent, wbrew modelowi neoklasycznemu, liczenie nadwyżki konsumenta w sposób „klasyczny” jest niemożliwe, co wynika z porządkowego charakteru użyteczności, problemu agregacji danych i założeniu w modelu neoklasycznym o pełnej informacji. Rozwiązanie austriackie, oparte na zysku psychicznym, porządkowym charakterze użyteczności i odrzuceniu założenia o pełnej informacji, proponuje rozwiązanie problemu mierzalności przez kirznerowskie odkrywane i stosowanie personalizacji informacji rynkowej.
Następny referat, dotyczący uznania pieniądza jako strategii ewolucyjnie stabilnej, wygłosił Szymon Cholewa. Referat porównywał rozważania Carla Mengera z rozważaniami Kiyotakiego i Wrighta z „A Search-Theoretic Approach to Monetary Economics”, korzystających z modelu ewolucyjnego opartego o działania jednostek mające za cel wytworzenie jednostek monetarnych w sposób oddolny. Jak wskazał prelegent, model ten uwzględnia, pomimo braku odniesień autorów do Mengera, istotne elementy jego rozważań i podziela część jego konkluzji. Szymon przedstawił swoje rozważania poprzez rozszeżenie modelu Kiyotakiego i Wrighta, przeanalizował jego cechy strukturalne, oraz wyciągnął wnioski dotyczące swoich propozycji.
Po przerwie kawowej, uczestnicy wrócili do obrad. Blok referatów rozpoczął referat Filipa Zawadzkiego dotyczącego mitu przedsiębiorczego państwa w wydaniu japońskim. Jak wskazywał prelegent, japońska gospodarka charakteryzuje się głęboką monopolizacją, kartelizacją (keiretsu, oparte o akcje kontrolowanie koncernów przez siebie nawzajem) i biurokracją, w szczególności petryfikowaną systemem znajomości i uzyskiwania zatrudnienia poprzez nie (amakudari). Duże znaczenie ma też, jak to ujął prelegent, „finansowy socjalizm” pod postacią mechanizmu window guidance, stosowanego do planowania kredytu prywatnego przez Bank Japonii. Prelegent wspomniał też o rzekomej „umowie społecznej” która łączyła specyficzny sposób rządzenia i kontrolowania gospodarki, obniżające oprocentowanie z kapitału za stale wzrastające dochody z pracy. Poważnym elementem krajobrazu gospodarczego jest też utrzymująca się sztucznie przez lata inflacja jena. Jednak wraz z aprecjacją wartości jena od lat 90., kryzysem gospodarczym, nierentownością sztucznie stymulowanych inwestycji i upadkiem społecznego entuzjazmu, ujawnione zostały poważne wady modelu „przedsiębiorczego państwa”.
Następny referat, wygłoszony przez Dawida Kamińskiego, dotyczył problemu wiedzy w polityce publicznej realizowanej na bazie ekonomii behawioralnej na przykładzie dyskusji nad tzw. „hayekowskiego paternalizmu” i „hayekowskiej ekonomii behawioralnej” Cassa Sunsteina, sugerującą możliwość interwencji państwa poprzez odpowiednie polityki publiczne wynikające z tego, że ludzie popełniają błędy. Prelegent przedstawił debatę Sunsteina z Rizzo i Whitmanem, zarzucającym mu problemy metodologiczne i praktyczne (między innymi, brak pełnej wiedzy) a następnie rozpatrywał poszczególne elementy propozycji Sunsteina z perspektywy hayekowskiej w oparciu o poszczególne przykłady, w tym podatki od niezdrowych napojów i żywności. Problemy praktyczne, jak wskazuje, w praktyce uniemożliwiają realne zastosowanie takich propozycji (dla przykładu, wedle badań optymalny poziom podatku wynosi od 5 do…65%, w zależności od kontekstu).
Ostatni referat w bloku wygłosił Wojciech Owsianny, omawiając z perspektywy libertariańskiej ewolucję prawa karnego. Prelegent przedstawił historyczny rozwój prawa karnego, które przeszło od starorzymskiego czy germańskiego rozumienia przestępstwa przede wszystkim jako deliktu prywatnego (a więc i szeroko rozumianej własności jednostki, delicta privata i wergeld), z bardzo rzadkimi przypadkami deliktów publicznych aż do jego całkowitego upaństwowienia i traktowania przestępstwa jako deliktu przeciw państwu.
Kolejnym po przerwie prelegentem był Wojciech Wróbel, ktorego referat "Wpływ chaosu informacyjnego na gospodarkę". Odwołując się do koncepcji wiedzy ukrytej, opisowano problemy z koordynacją rynkową, zdobywaniem informacji, czy jej asymetrią wynikającą z czynników instytucjonalnych. Ponadto, prelegent dotknął niezwykle istotnej kwestii dotyczącej, kosztów zdobywania informacji, opóźnień czasowych, czy konieczności kompensacji występowania błędów w jej zdobywaniu oraz samych błędach w jej treści. Wówczas, zarysował On finalnie, dlaczego działanie systemu ekonomicznego jest ograniczone z uwagi na wposmniane problemy z danymi, czy informacjami.
Następnym w kolejności był Kacper Mrożek, który zajął się jednym z najważniejszych aspektów dotyczących teorii szkoły austriackiej, a mianowicie pojęcia oraz aplikatywności naukowej pojęcia koordynacji rynkowej. Odwołując się do prac Hayeka oraz prac dotyczących teorii gier, prelegent zajął się tematyką istnienia punktów równowagi rynkowej, koordynacji działań, czy przepływu informacji. Rozróżniono kwestie istnienia równowagi planów i ich niespójności między aktorami ekonomicznymi autorstwa Hayeka, jak i koncepcji ogólnej równowagi rozumianej z perspektywy neoklasycznej. Finalnie, prelegent odniósł się do tego, jak w różny sposób można rozumieć pojęcie koordynacji w szkole austriackiej.
Ostatnim tego dnia prelegentem był Miłosz Waś, który zajął się tematyką przedsiębiorczości i interwencjonizmu. Odnosząc się do standardowych koncepcji austriackich, m.in. teorii przedsiębiorcy autorstwa Kirznera, czy Misesa, dyskutował aspekty dotyczące tego, jakie błędy popełniane są przez przedsiębiorców w obliczu interwencji państwa na regulowanym rynku, przedstawiajac interesujące studnium przypadku, które ilustruje - wbrew pewnym pozorom - zawodność interwencjonizmu.
Po realizacji tego wykładu, tuż po przerwie obiadowej, zrealizowano seminarium przeprowadzone przez Marcina Branowskiego dotyczące problematyki migracji, integracji społecznej oraz praktycznych i teoretycznych rozważań wynikających z koncepcji liberalnych a aktualnego stanu napływu ludności w Polsce.
Jako ostatnie wydarzenie pierwszego dnia FMA zrealizowano wykład Mateusza Czyżniewskiego, który podzielił się z uczestnikami swoimi przemyśleniami dotyczącymi rozwoju KASE, współpracy Instytutu Misesa, KASE i SFL, oraz tego, jakie potencjalne problemy należy rozwiązać jako ruch wolnościowy, aby zwiększyć popularność naszych idei, polepszyć sytuację publikacyjną, czy umocnić strukturę funkcjonowania Polskiego środowiska Austriackiego.
Drugi dzień obrad rozpoczął referat Michała Kresaka pt. „Kiedy zabraknie pieniędzy, czyli krytyka teorii podkonsumpcji”. Referat poruszał kwestię dyskusji dotyczącą podkonsumpcji w ramach wyjaśnień cyklu koniunkturalnego Hayeka z jednej strony a Fostera i Catchingsa z drugiej oraz jakie wnioski możemy wyciągnąć z niej dzisiaj.
Następny referat, dotyczący aspektu kalkulacji ekonomicznej w spirali interwencji cyfrowej, przedstawił Miłosz Pracowity. Prelegent przeanalizował interwencjonizm cyfrowy przez pryzmat austriackiej szkoły ekonomii. Wykazano, że klasyczna spirala interwencji, o której pisał von Mises, przeniosła się w sferę kodu, zmieniając egzekucję prawa z ex post na ex ante. To co charakteryzuje obecne podejście nie jest jednak domyślna wolność („co nie zakazane — dozwolone”), a domyślny zakaz działania („co nie zaprogramowane — zablokowane”).
Wskazano na trzy filary kontroli: CBDC (programowalny pieniądz), tożsamość cyfrową (prowadzącą do końca anonimowości) oraz regulację AI (w postaci cenzury prewencyjnej). Dlatego nie jest to, jak wskazuje prelegent, czyste przedłużenie, ale nowa „jakość”. Odwołując się do Hayeka i Huerty de Soto, prelegent wskazywał, że technokratyczna centralizacja nie wyeliminowała problemu niemożliwości kalkulacji ekonomicznej, gdyż systemy te nie posiadały dostępu do wiedzy rozproszonej. Skonstatowano, że cyfrowe narzędzia w pełni potwierdziły teorię austriacką, czyniąc interwencjonizm niewidocznym, automatycznym i strukturalnym.
Ostatnią prelekcję w ramach bloku wygłosił Rostyslav Boltkov i dotyczyła ona „wertykalu władzy” w Rosji. Korzystając z podejścia austriackiego, prelegent przedstawił analizę oligarchicznego systemu władzy w tym kraju (tytułowego „wertykalu”). Korzenie oligarchicznego systemu leżą, jak wskazywał prelegent, w kontaktach organizacji przestępczych i służb w latach 90, które przejmowały mienie państwowe i uzyskiwały swoje wpływy do utrzymywania swojej pozycji i stworzenia swoistej „kasty” ludzi ponad prawem. Prezydentura Władimira Putina wynikała przede wszystkim z poważnego osłabienia Borysa Jelcyna, mającego rozliczne problemy zdrowotne i cierpiącego na alkoholizm.
Po przerwie kawowej, drugi blok referatów rozpoczął Kacper Malec, referatem dotyczącym analizy ryzyka inwestycyjnego Bitcoina. Prelegent wskazał, że mierzalna zmienność kursu, potęgowana przez napływ kapitału instytucjonalnego i fundusze ETF, stanowi naturalną cechę tego aktywa. Główną część wystąpienia poświęcił ryzykom niemierzalnym: technologicznym, instytucjonalnym, operacyjnym oraz regulacyjnym. Omówił też zagrożenia związane z upadkiem giełd, utratą kluczy prywatnych i naciskami politycznymi. Prelegent zwrócił też uwagę na potencjalny negatywny wpływ komputerów kwantowych które mogą „przełamać” szyfrowanie. Jako kluczowe rozwiązanie chroniące przed nimi wskazał samodzielne przechowywanie środków, poza giełdami. Jak wskazywał prelegent, najpoważniejsze ryzyka to te, których nie da się oszacować konwencjonalnymi metodami ilościowymi.
Drugi referat, dotyczący porównania teorii denacjonalizacji pieniądza z ostateczną formą jej implementacji za pomocą protokołu Bitcoin, wygłosił Filip Malejki. W wystąpieniu podkreślono, że Bitcoin przeniósł zaufanie z instytucji na algorytmicznie zabezpieczony kod, tworząc globalny system rozliczeń bez centralnego operatora. Zwrócono uwagę na dynamiczny rozwój sektora zdecentralizowanych finansów (DeFi), którego wartość TVL w 2026 roku oszacowano na ok. 120 miliardów dolarów. Przedstawiona została także teza Hayeka dotycząca konkurencji pieniądza: skoro bowiem konkurencja rynkowa jest w stanie wyłonić dobre produkty, to proces ten może przy pewnych warunkach (swoboda emisji, brak przymusu używania waluty państwowej, rozproszenie emisji pieniądza) zajść w zakresie wytworzenia pieniądza. Prelegent zestawił także wizję Hayeka z Bitcoinem, zwracając uwagę na kluczową różnicę: Hayek postulował konkurencję prywatnych emitentów, podczas gdy Bitcoin całkowicie wyeliminował emitenta na rzecz zdecentralizowanego protokołu.
Blok referatów zakończył referat Kacpra Grzyba, dotyczący badania Efektu Cantillona w luzowaniu ilościowym (Quantitive Easing, QE). Autor przypomniał osiemnastowieczną koncepcję Richarda Cantillona, według której nowy pieniądz trafia do gospodarki nierównomiernie, co faworyzuje jego pierwszych odbiorców i trwale zniekształca strukturę cen oraz produkcji. W wystąpieniu zestawiono klasyczne operacje otwartego rynku z programami QE. Prelegent podkreślał zaś, że gigantyczna skala skupu długoterminowych aktywów przez banki centralne nasila to zjawisko. Odwołując się do dorobku szkoły austriackiej oraz współczesnych badań empirycznych, prelegent omówił kanały transmisji pieniądza, takie jak rynki obligacji czy akcję kredytową banków. Wskazał ostatecznie na niejednoznaczność wyników badań: QE modyfikuje strukturę zamożności społeczeństwa, prowadząc m.in. do wzrostu nierówności majątkowych, łagodząc jednak nierówności dochodowe. Po tym referacie, uczestnicy udali się na przerwę kawową
Trzeci i ostatni blok rozpoczął referat Jana Schaba pt. „Bezrobocie według austriackiej szkoły ekonomii. Analiza rynku pracy w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem młodzieży”. Prelegent wskazał, że interwencje państwa w latach 1990–2026 są strukturalną przyczyną bezrobocia, gdyż zakłócają rynkową koordynację pracy i kapitału. Opierając się na danych GUS i Eurostatu, prelegent przypomniał, że w 2025 roku bezrobocie młodzieży (15–24 lata) wyniosło 12,5% – niemal czterokrotnie więcej niż stopa ogólna. Dowodzi to, że etatyzm uderza głównie w osoby bez doświadczenia zawodowego. W świetle teorii Misesa bezrobocie przymusowe trwale marnuje ludzką pracę i degraduje kapitał ludzki oraz stanowi przykład szczególny marnotrawstwa państwa. W wystąpieniu autor zdiagnozował pięć destrukcyjnych obszarów: płacę minimalną (eliminującą najmłodszych), zasiłki, składki ZUS, sztywny Kodeks pracy oraz nieskuteczne programy urzędów pracy. Jako rozwiązanie, prelegent wskazał głęboką deregulację jako jedyny warunek trwałego uzdrowienia rynku i zatrzymania wykluczenia młodych.
Następny referat wygłosiła Julia Lamparska, pt. „Fizyka wolności. Termodynamiczne i prakseologiczne uwarunkowania spontanicznego porządku wobec zagrożeń oligarchizacji i centralnego planowania”. Prelegentka postawiła interdyscyplinarną tezę, że zasady wolnego rynku stanowią naturalne przedłużenie praw fizycznych w świecie skończonych zasobów. Łącząc pierwszą zasadę termodynamiki z austriacką szkołą ekonomii, autorka wskazała na izomorfizm między ludzkim działaniem a procesami fizycznymi. Odwołując się do Misesa, określiła celowe działanie człowieka jako dążenie do usunięcia dyskomfortu, będące biologiczną formą osiągania równowagi. W świetle teorii Rothbarda, praca ludzka to fizyczna transformacja energii życiowej, której systemową kradzieżą jest państwowy przymus. Mechanizm koordynacji tych rozproszonych działań prelegentka wyjaśniła hayekowską koncepcją spontanicznego porządku. Analiza historyczno-porównawcza (PRL czy współczesna Korea Północna) wykazała, że oligarchizacja i monopole nie wynikają z wolnej konkurencji, lecz z przechwycenia aparatu państwowego. Prelegentka dowiodła, że centralne planowanie blokuje prawa fizyki, co prowadzi do marnotrawstwa energii, niedoborów, a ostatecznie do terroru i masowej inwigilacji rodem z dystopii Orwella. W podsumowaniu wskazała wolny rynek jako jedyną zaporę przed tyranią i pychą.
Ostatni referat drugiego dnia Forum Młodych Austriaków wygłoszony został przez Mikołaja Miłka i dotyczył on filozofii prawa Bruno Leoniego. Jak wskazywał prelegent, Leoni w swoich pracach formułuje konsekwentną krytykę nowożytnego utożsamienia prawa z ustawą oraz przekonania, iż ład prawny może być zasadniczo wytwarzany przez wolę politycznego prawodawcy. W tym sensie, polemizuje on z dominującą w XIX i XX wieku tradycją pozytywizmu prawniczego, a zarazem z praktyką państwa ustawodawczego, które podporządkowuje porządek normatywny zmiennej większości parlamentarnej oraz technice scentralizowanej legislacji. Podstawą filozofii Leoniego są dwie istotne tradycje prawne. Pierwszą z nich stanowi tradycja rzymskiej jurysprudencji, gdzie prawo jest konsekwencją interpretacyjnej pracy jurystów, konkretyzacji roszczeń oraz rozstrzygania sporów, a nie jako prosty produkt aktu ustawodawczego. Drugą jest tradycja anglosaskiego common law, ukazująca możliwość istnienia porządku prawnego kształtowanego w sposób ewolucyjny, precedensowy i zdecentralizowany. Na tym tle Leoni podejmuje obronę prawa jako ładu odkrywanego, a nie konstruowanego ex nihilo przez państwo.
Po ostatnim referacie, w krótkim wystąpieniu Marcin Branowski doradził uczestnikom, jak poprawić swoje prezentacje i wskazał na dobre praktyki przemowy publicznej. Konferencję zakończył oficjalnie koordynator klubów KASE, Błażej Szkudlarek, dziękując uczestnikom za liczny udział i zachęcając do przelewania swoich przemyśleń na „papier”, który to z pewnością udostępni w niedalekiej przyszłości Instytut Misesa.
